* كوروش غفاري چراتي
بي گمان يكي از مصيبت بارترين چالش هاي انسان معاصر، گرفتاري در چنبره معضلات اجتماعي بويژه مواد مخدر است. اين مسئله علاوه بر اثرات مخرب رواني و اجتماعي، در بعد اقتصادي نيز مسئله ساز بوده و موجبات ركود اقتصادي كشورهاي توليد كننده را فراهم آورده است. چرا كه تجارت و توليد مواد مخدر باعث سرمايه گذاري هاي كلان دولتي در جهت پيشگيري، درمان و مبارزه با اين اشتغال مرگ‌ آفرين مي شود و بدين صورت در دراز مدت تحليل و ركود اقتصادي كشورها را موجب خواهد شد.

براساس يافته هاي يك موسسه تحقيقاتي در كشور كلمبيا كه يكي از مراكز عمده توليد و تجارت مواد مخدر مي باشد بيش از 80 درصد درآمد تجار مواد مخدر در خارج از اين كشور سرمايه گذاري مي شود و دولت نيز سالانه معادل يك ميليارد دلار صرف مبارزه با گروههاي مسلح توليد كننده اين مواد مي نمايد. از سوي ديگر اعتياد به مواد مخدر باعث تحليل و كاهش بازده نيروي انساني فعال شده و بدين صورت جريان ركود اقتصادي كشور تداوم مي يابد.
در كشور ما كه از جمله سرزمين هاي گرفتار در چنگال غول اعتياد است رشد روز افزون معتادان به مواد مخدر در كنار كشفيات گسترده اين مواد بويژه در سال هاي اخير نشان دهنده خطر بزرگي است كه جامعه ما را تهديد مي كند. بررسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه افزايش تمايل به مواد مخدر در ميان نوجوانان 14 – 16 سال و نيز در بين دختران رو به افزايش است آنچه مسلم است معضل گسترش و توسعه اعتياد در جامعه ايران واقعيتي است كه علاوه بر منظر اجتماعي و اقتصادي از منظر سياسي و فرهنگي نيز قابل تأمل است و بايد در جهت كنترل و توقف اين روند اقدام شود.
به عبارت ديگر فراواني و ارزاني مواد مخدر و در دسترس بودن آن در كوچه و خيابان و توزيع نه چندان پنهان آن گواه معتبري بر عدم كارايي سياست هاي اجرايي كشور در مبارزه با مواد مخدر بوده است.
به عقيده كارشناسان از مهمترين عوامل عدم موفقيت در مبارزه با مواد مخدر، بهره نگرفتن مناسب از امكانات فرهنگي كشور، نظير عدم آموزش صحيح نسل جوان در مدرسه و دانشگاه، مقطعي بودن و ضربتي بودن روند مبارزه با اعتياد، و مهمتر از همه نبود برنامه هاي مناسب براي پر كردن اوقات فراغت جوانان و نوجوانان بوده است.
از سوي ديگر، يكي از كاستي هاي استراتژي مبارزه با مواد مخدر در كشور ما تكيه و تاكيد بر اقدامات قهريه و برخورد فيزيكي است. در حالي كه بررسي ها نشان مي دهد افزايش آگاهي و توسعه فرهنگي جامعه موجب ايجاد نگرش منفي افراد نسبت به مواد مخدر شده و نوعي مقاومت منفي را در ضمير ناخودآگاه آنان ايجاد مي نمايد.
همچنين از آنجايي كه سم زدايي از بدن فرد معتاد بعنوان نخستين گام در فرآيند ترك اعتياد محسوب مي شود لازم است تا در جريان كلاس هاي آموزشي آموزش هاي لازم در جهت افزايش اعتماد به نفس و مقابله با خواسته هاي نامطلوب، احساس ارزشمندي و آموزش مهارت هاي برقراري ارتباط با ديگران ارائه گردد تا فرد بتوان بدون دغدغه زندگي سالمي را براي خود تدارك بيند.
نوشته حاضر به ضرورت مجال تنگ؛ معضل اعتياد را از منظر عوامل اجتماعي بررسي مي كند. اعتياد به تعبيري نوعي بيماري اجتماعي است. به خصوص در دوران ما كه شرايط مناسب اجتماعي براي يك زندگي انساني و توأم با محبت فراهم نيست. معضل شكاف نسل ها عواطف انساني را به حداقل تقليل داده و احساس ناامني، تشويش، اضطراب و ميل به انتقامجويي را در افراد تقويت مي كند. در اين حالت انسان هاي مضطرب و پر از تضاد و كشمكش و محروميت، براي تسكين ناراحتي هاي خود به مواد مخدر پناه مي برند. فرد معتاد وقتي نمي تواند شرايط زندگي را در جهت ميل خود تغيير دهد، همه چيز را بر عليه خود مي بيند و براي رهايي و فراموشي خود را موقتاً به عالم اعتياد و بي خبري مي سپرد.
بررسي هاي انجام شده توسط متخصصان نشان مي دهد كه اپيدمي هاي بزرگ اعتياد اغلب در مناطقي روي مي دهد كه عيار بيكاري و جنايت در آن بالاست. از اين رو معلوم مي شود كه گسترش اعتباد در جامعه دقيقاً در ارتباطي تنگاتنگي با وضعيت و شرايط اجتماعي صورت مي پذيرد. بطور كلي مهمترين علل اجتماعي گرايش به مواد مخدر عبارتند از:
* فشارهاي زندگي اجتماعي: نرسيدن به اهداف مورد نظر در زندگي اجتماعي، شكست در زندگي خصوصي، حتي از دست دادن يكي از نزديكان مورد علاقه مي تواند به روي آوردن فرد به مواد مخدر منجر شود. اين در حاليست كه اگر جامعه و واحدهاي فرهنگي و اجتماعي آن داراي كاركردي قوي و موثر باشند مي توان با ارائه مشاوره و ايجاد انگيزه در افراد براي رقم زدن يك زندگي مطلوب اقدام كرد.
* مهاجرت: تغيير محل زندگي بويژه زماني كه فرد در جستجوي شرايطي ايده آل نقل مكان مي كند و در محل مقصد پندارهاي خود را غير قابل تحقق مي يابد و به نوعي احساس غبن و اندوه بر او مستولي مي شود، و از آنجايي كه در جريان اين هجرت بسياري از اين افراد حمايت خانواده و آشنايان را نيز از دست مي دهند گرايش به مواد مخدر و خلاصي موقت از اين شرايط ناگوار در فرد اوج مي گيرد و نخستين بارقه هاي روي آوري به اعتياد بوجود مي آيد.
* كمبود امكانات فرهنگي و تفريحي: وجود امكانات فرهنگي و تفريحي براي ارضاي نيازهاي روحي و جسمي فرد بويژه جوانان در جامعه ضروري است. جوان سرشار از انرژي، ماجراجويي، تنوع طلبي و لذت جويي است. از اينرو مستعدترين گروه براي روي آوردن و استعمال مواد مخدر به شمار مي روند. توسعه فضاهاي فرهنگي و ورزشي و فراهم ساختن امكان بهره مندي همه جوانان از اين فضاها از اقدامات ضروري در اين زمينه است.
* توسعه صنعتي: كمبود فرصت هاي شغلي و محروميت اقتصادي – اجتماعي؛ يكي از زمينه هاي تسهيل كننده گرايش به مواد مخدر فرآيند توسعه صنعتي است. توسعه صنعتي اساساً باعث مهاجرت افراد به شهر و برخورد با موانع جديد و نيز جدايي از خانواده ها و از دست دادن ارزش هاي سنتي و ساختار حمايت قبلي مي شود.
در نتيجه ميزان آسيب پذيري افراد در چنين شرايطي افزايش مي يابد. از سوي ديگر، كم سوادي يا بيسوادي، فقدان مهارت هاي لازم، عدم دسترسي به مشاغل مناسب و اشتغال به مشاغل كاذب فرد را بيش از هر زمان در معرض خطر استعمال مواد مخدر قرار مي دهد.
* گروه همسالان: تحقيقات نشان مي دهد كه تقريباً در درصد موارد، اولين مصرف مواد مخدر بدنبال تعارف دوستان رخ مي دهد. ارتباط و دوستي با همسالان مبتلا به مصرف مواد مخدر، عامل مستعد كننده اي براي ابتلاي نوجوانان به اعتياد است. چرا كه مصرف كنندگان مواد مخدر براي گرفتن تاييد رفتار خود از دوستان، سعي مي كنند آنان را وادار به همراهي با خود نمايند. گروه همسالان به خصوص در شروع مصرف سيگار و حشيش بسيار موثر هستند.
* * *
خلاصه كلام آنكه؛ اعتياد به مواد مخدر معضل هولناكي است كه علت اساسي مشكلات بسياري چون فحشاء، سرقت، طلاق، قتل و جنايت مي باشد. از اين رو ضروريست مسؤولان، برنامه ريزان و دست اندركاران به دور از هر گونه شعار پردازي و اقدامات بدون نتيجه، در يك عزم ملي به ريشه كن سازي اعتياد بپردازند و استراتژي مبارزه با اعتياد و مواد مخدر را صرفاً در برگزاري همايش هايي نمادين خلاصه نكنند.